Geen nood, je bent op de juiste plek.
Adviestalent is vanaf 1 november 2019 doorgegaan als OpMorgen

Verder

Zes vragen over de warmte­transitie aan Jos van Dalen, programma­directeur Aardgasvrije Wijken

Zes vragen over de warmte­transitie aan Jos van Dalen, programma­directeur Aardgasvrije Wijken

Door Jorik van Koppen en Stijn Grundeman, 8 april 2021

Jorik van Koppen en Stijn Grundeman, adviseurs Energie- & Duurzaamheid van OchtendMensen, interviewden in maart 2021 Jos van Dalen, Programmadirecteur Aardgasvrije Wijken van het Ministerie van Binnenlandse Zaken. Een leuk maar vooral ook erg leerzaam gesprek! Zij legden hun prangende vragen en die van hun collega’s over het Programma Aardgasvrije Wijken aan Jos voor.

Vraag 1: Stel, we gaan 10 jaar verder in de tijd: Wat is er tegen die tijd volgens u al gerealiseerd in de warmtetransitie in wijken. En op wat voor manier is uw visie over aardgasvrije wijken dan veranderd?

“Over tien jaar is het ongeveer 2030. Dat is een mooi, markant tussenmoment richting de klimaatdoelen van 2050. Dan zou de fase van opschaling voorbij moeten zijn en zou de uitvoering begonnen moeten zijn. Om voortgang te maken, is het essentieel dat de wijkgerichte aanpak en individuele maatregelen – zoals isolatie – parallel uitgevoerd worden. We zullen snel stappen kunnen zetten op het gebied van isoleren en de installatie van hybride warmtepompen. Maar voor de wijkgerichte aanpak er is nog een behoorlijke periode nodig om te leren hoe dat moet. Het zal dus nog even duren voordat dit spoor volledig op stoom komt. Veel businesscases komen de eerste jaren zonder bijspringen door de overheid niet rond.

Voor de wijkgerichte aanpak is het zaak om te ‘vertragen om te versnellen’. Het is wat mij betreft niet verstandig om nu de wijken in te rennen met ‘aardgasvrij’ als heilig mantra. We zullen zeker tot 2025 de tijd moeten nemen om te leren hoe het moet. De vijf jaar daarna kunnen we dan opschalen. We moeten, met de beschikbare middelen, wel sturen op de klimaatdoelen van 2030. Daarbij is het van belang dat we de kansen die er zijn, bijvoorbeeld in wijken waar stedelijke vernieuwing plaatsvindt, niet aan ons voorbij te laten gaan. Maar de precieze route richting 2030 is nog ongewis. Deze hangt ook af van de ontwikkeling van potentiële ‘gamechangers’ zoals waterstof. Als waterstof een goedkope ‘commodity’ op de wereldmarkt wordt, zou dit een rol kunnen gaan spelen in de gebouwde omgeving. Zeker in de gebieden waar het lastig is aardgasvrij te worden, zoals in oude binnensteden en mogelijk in het buitengebied. Waterstof dient in eerste instantie in ieder geval in te worden gezet waar het noodzakelijk is, zoals in de industrie en transport.”

De vraag van Jorik van Koppen Adviseur OchtendMensen

Vraag 2: Veel gemeentes geven aan dat er beperkte financiering is voor de aanpak van warmtetransitie op wijkniveau. Hoe kunnen gemeentes dan toch effectief zijn?

“Dat er beperkte financiering is klopt. Het Programma Aardgasvrije Wijken is geen uitvoeringsprogramma, maar een leerprogramma. Er zijn wel flink wat middelen beschikbaar om met proeftuinen te leren hoe het moet. De gemeentes krijgen hierbinnen een behoorlijke bijdrage om alles te doen wat nodig is om uiteindelijk die wijk aardgasvrij te maken: de onrendabele top financieren, de proceskosten dekken, de onderzoekskosten financieren, et cetera.

Buiten de proeftuinen starten straks ook de andere gemeenten met de wijkaanpak. Dit start met name na 2021 wanneer de transitievisies warmte gereed zijn. De kosten voor het inrichten van de organisatie bedragen volgens een recente studie in totaal 1.6 miljard euro. Met het inrichten willen we uiteraard helpen, door bijvoorbeeld regionaal met kennis te ondersteunen.

Ik denk dat je er de eerste jaren zonder subsidies en overheidsbijdragen niet uitkomt. Met de huidige de lage gasprijs krijg je de business case simpelweg niet rond. Gaat het lastig worden om die subsidie los te krijgen? Zeker als je naar de Tweede Kamer kijkt, zie je grote verschillen in standpunten. Er is veel draagvlak voor isolatie, maar er wordt verschillend gedacht over wel of niet intensiveren van de wijkgerichte aanpak. Het zou heel goed kunnen dat de doelen die nu in het Klimaatakkoord staan over de wijkgerichte aanpak (1,5 miljoen woningen in 2030 verduurzaamd) niet haalbaar zijn. Maar, zoals gezegd, is het van groot belang dat we het kind niet met het badwater weggooien en niet stilvallen met de wijkgerichte aanpak. Doorgaan, al is het in een lager tempo, levert ons waardevolle lessen op. Ook is het goed om daar te beginnen waar het wel uit kan of waar koppelmogelijkheden zijn, bijvoorbeeld met stadsvernieuwing. We moeten in ieder geval goed in beeld krijgen wat de onvoorziene kosten zijn, welke oplossingen de laagste kosten hebben en wat je moet doen om het voor alle partijen betaalbaar te houden. Dit zijn essentiële lessen die ons in staat stellen om uiteindelijk op te schalen.”

Vraag 3: Hoe gaat het programma Aardgasvrije Wijken om met de negatieve tendens in de media rond aardgasvrij? Een jaar geleden heeft bijvoorbeeld Zondag met Lubach een item over aardgasvrije wijken gemaakt.

“Goeie vraag [Lachend]. Als Lubach het over je heeft, dan besta je. Ik durf wel te zeggen dat het onderwerp echt op de kaart staat en dat is ook belangrijk. Sommige mensen zeggen wel eens tegen me: ‘Jos, hoe hou je dat vol, de hele dag die negatieve publiciteit over je heen?’. De berichtgeving is inderdaad vaak negatief geweest de afgelopen jaren. Dat maakt het lastig. Voor zo’n transitie is het belangrijk dat er ook successen zijn. Dat bewoners blij zijn met een comfortabel huis en zeggen: ‘Het viel best mee’. Vanuit de Haagse werkelijkheid wordt het al gauw platgeslagen tot iets wat te duur, te complex en te weinig gedragen is. Als je verder kijkt, ligt het beeld veel genuanceerder. In de proeftuinen wordt echt voortgang geboekt.

Bij het opstellen van het Klimaatakkoord was bij Diederik Samson – toch de grote roerganger toen – het beeld dat ‘als de condities goed zijn, het wel gaat lopen’. Die condities zijn wel essentieel, maar er is meer nodig. Het proces om te komen tot een uitvoeringsplan in een wijk blijkt complexer dan eerder gedacht. Maar we zijn natuurlijk niet voor niks begonnen aan zo’n bijzonder leerprogramma met een budget van circa 400 miljoen euro. We beseften vanaf het begin dat de proeftuinen nodig zijn om te leren over hoe de wijkaanpak werkt. We wisten dat namelijk echt niet. De overtuiging was dat we hier goed in moesten investeren en dat dit zich later terug zou betalen.”

"Het Programma Aardgasvrije Wijken is geen uitvoeringsprogramma, maar een leerprogramma. Wat er wordt gedaan in ons programma doet eigenlijk nog niemand. In Europa is er al veel focus op isolatie, maar een gebiedsgerichte of wijkgerichte aanpak voor de warmtetransitie zie je nog weinig."

Jos van Dalen - Programmadirecteur Aardgasvrije Wijken van het Ministerie van Binnenlandse Zaken (Foto door Kick Smeets)

Vraag 4: Wat is de meest verrassende les voor het Programma Aardgasvrije Wijken?

“Ik dacht in het begin dat het opstellen van een goede business case niet zo ingewikkeld zou zijn. Het tegendeel bleek waar. Er zijn zoveel partijen betrokken en dat maakt het erg lastig. Alle partijen hebben ook hun eigen plannen en hun eigen optimale investeringsritme. Woningcorporaties hebben grote onderhoudsplannen. Netbeheerders en warmtebedrijven hebben hun eigen trajecten. En de bewoner heeft ook een eigen investeringsmoment. Dat moet allemaal bij elkaar komen in één wijkaanpak.

De plannen van grote partijen zijn nog te overzien. Maar in een wijk heb je ook veel individuele woningeigenaren die je mee moet krijgen. Dat maakt het razend complex. De meeste mensen zijn welwillend, maar men moet het wel kunnen betalen en niet te lang in de rommel zitten. Je moet het dan zo organiseren dat 90% zegt: ‘Dit is aantrekkelijk genoeg voor mij, ik doe mee!’. Je houdt dan altijd een klein groepje over dat niet over te halen is en die je moet uiteindelijk moet dwingen om mee te gaan. Dan moet je het aan de voorkant wel goed doen en iedereen voldoende mogelijkheden bieden. Om dit proces goed uit te vinden, hebben we nog wel een aantal jaren nodig.”

Vraag 5: Wordt er ook gekeken naar de warmtetransitie in andere landen? Wat zijn de verschillen met de Nederlandse aanpak en wat valt er van andere landen te leren?

“We kunnen nog best op meer manieren naar onze buurlanden kijken. Ik ben zelf betrokken bij de Positive Energy Districts; een bestaand programma in Europa waarin wordt onderzocht hoe de energietransitie in de stedelijke omgeving vorm kan krijgen met een gebiedsgerichte aanpak. Je ziet dat er binnen de Europese Commissie ook veel belangstelling is voor wijkgericht werken. Denemarken is een mooi voorbeeld van een land waar al grote stappen zijn gezet met warmtenetten. Zelf wil ik een keer naar Denemarken om te kijken hoe ze het daar precies doen. Ik geloof dat Europese landen meer met elkaar moeten optreden en dat we daar de komende jaren meer op moeten inzetten.

In Europa is er al veel focus op isolatie, maar een gebiedsgerichte aanpak zie je nog weinig. Wat er wordt gedaan in het Programma Aardgasvrije Wijken doet eigenlijk niemand nog. Het voordeel is dat we in Nederland gewend zijn om samen te werken. Aan de andere kant heb je soms juist harde wetgeving nodig om de juiste kaders te hebben, en daar zijn juist andere landen weer beter in. Deze transitie gaat echter alleen werken als je mensen meekrijgt. En alle partijen meekrijgen is nou net wat in onze cultuur zit.”

Vraag 6: Is uw huis al aardgasvrij?

“[Lachend] Ik had al gehoopt dat we niet meer aan deze vraag zouden toekomen. Nee, mijn huis is nog niet aardgasvrij. Ik ben ook best wel een pragmatische calculerende Nederlander. Ik koop nooit de eerste gadgets en wil eerst zien wat er verstandig is. Ik vind het wel belangrijk om te kijken naar wat er dan wel kan. Mijn huis is al behoorlijk goed geïsoleerd en ik heb ruimte op mijn dak voor zonnepanelen. Misschien helpt het ook wel in mijn functie dat ik zelf ook zo’n kritische burger ben die goede wil heeft, maar niet tot de koplopers behoort.”

Wil je weten wat voor Energie- en Duurzaamheid-opdrachten OchtendMensen doen, lees dan verder op onze themapagina. En wil je op de hoogte worden gehouden van wat OchtendMensen doet op het gebied van en publiceert over Energie & Duurzaamheid, schrijf je dan hieronder in voor onze nieuwsbrief.

Meld je aan voor één van onze thema-nieuwsbrieven